Demansın ilk belirtileri: aileler neye dikkat etmeli

Bu yazı genel bilgi verir; kişiye özel tıbbi tavsiye yerine geçmez. Yakınınızın durumu için hekiminize danışın.

Unutkanlık, yaşlanmanın doğal bir parçası sanılır. Çoğu zaman öyledir de: ismi bir an için hatırlamamak, anahtarı nereye koyduğunu unutmak herkesin başına gelir. Demansta olan şey farklıdır. Orada unutulan sadece bir bilgi değil, o bilgiyi kullanma becerisidir.

Aileler genellikle çok geç fark eder. Çünkü değişim yavaş olur, günlük hayatın içine karışır ve herkes kendi kendine bir açıklama bulur: yorgundur, üzgündür, yaşlanıyordur.

Unutkanlık her zaman demans değildir

Yaşa bağlı normal unutkanlıkta kişi genelde neyi unuttuğunun farkındadır ve ipucu verildiğinde hatırlar. Demansta ise olay bütünüyle silinir; hatırlatma işe yaramaz, konuşmanın kendisi hiç yaşanmamış gibidir.

Uyku düzensizliği, depresyon, tiroit sorunları, bazı ilaçlar ve B12 eksikliği de benzer tablolar yaratabilir. Bunların bir kısmı geri döndürülebilir. Bu yüzden erken değerlendirme önemlidir.

Demans, tek bir hastalığın adı değil, bilişsel yeteneklerde günlük yaşamı etkileyecek düzeyde bozulmayla giden tabloların ortak adıdır. Alzheimer en sık görülen nedenidir, ama tek nedeni değildir.

Erken dönemde sık görülen işaretler

• Aynı soruyu tekrar tekrar sormak. Cevabı hatırlamadığı için soruyu yeniden sorar; sorduğunu da hatırlamaz.
• Tanıdık işlerde zorlanmak. Yıllardır yaptığı yemeğin sırası karışır, çamaşır makinesini çalıştıramaz.
• Kelime bulamamak. Konuşmanın ortasında durur, nesnelere adı yerine "şu şey" der.
• Zaman ve yer karışması. Hangi gün olduğunu, nasıl geldiğini karıştırır.
• Eşyaları olmayacak yerlere koymak. Gözlük buzdolabında, cüzdan çekmecede çıkar.
• Para ve hesap işlerinde hata. Faturalar ödenmez ya da iki kez ödenir.
• Sosyal geri çekilme. Kalabalıktan kaçınır; konuşmayı takip edemediği için susmayı tercih eder.
• Karakter ve ruh hâlinde değişim. Şüphecilik, sinirlilik, ilgisizlik ya da hiç olmadığı kadar suskunluk.

Bir iki maddenin tek başına görülmesi tanı koydurmaz. Dikkat edilmesi gereken şey, bu değişimlerin son aylarda belirgin biçimde artması ve günlük hayatı aksatmaya başlamasıdır.

Ne zaman hekime gitmeli?

Değişim günlük işleri aksatmaya başladıysa, güvenlik riski doğuyorsa (ocağı açık unutmak, ilaçları karıştırmak, yolunu bulamamak) ya da yakınınız kendisi de fark edip endişeleniyorsa, beklemeden bir nöroloji hekimine başvurmak gerekir. Değerlendirme genellikle ayrıntılı bir görüşme, bilişsel testler, kan tetkikleri ve gerektiğinde görüntülemeyle yapılır.

Erken başvurunun iki faydası vardır: geri döndürülebilir nedenler varsa yakalanır, gerçekten demans varsa aile hazırlanmak için zaman kazanır.

Aile ne yapabilir?

En çok işe yarayan şey düzendir. Aynı saatte kalkmak, aynı saatte yemek, aynı yüzleri görmek, eşyaların hep aynı yerde durması. Düzen, hafızanın yükünü hafifletir.

Yanlışı düzeltmek için tartışmayın. "Dün de söylemiştim" cümlesi kimseye yardımcı olmaz; yakınınız o konuşmayı hatırlamıyor, sadece azarlandığını hissediyor. Onun yerine konuyu sakince yeniden anlatın.

Güvenliği erkenden gözden geçirin: ocak, kapı, ilaç kutusu, merdiven. Kayıp bir günün ardından alınan önlem, önceden alınandan her zaman daha pahalıya mal olur.

Ve kendinizi de hesaba katın. Bakım veren yakının tükenmesi, bakım alan kişinin en büyük riskidir. Desteği erken istemek, geç istemekten daha iyidir.

Konuşurken işe yarayan üç alışkanlık

Kısa cümle kurun. Bir cümlede tek bir bilgi olsun. "Kahvaltı hazır, gel" iki ayrı cümle olarak daha kolay anlaşılır.

Seçenek sayısını azaltın. "Ne giymek istersin" yerine iki tişört gösterip "bunu mu, bunu mu" diye sorun. Karar vermek, hatırlamaktan daha çok yorar.

Sınamayın. "Benim adım ne?" gibi sorular kişiyi sınavda hissettirir. Onun yerine kendinizi tanıtarak başlayın: "Ben Ayşe, kızın."

Bu üçü basit görünür, ama günlük gerilimin büyük kısmını azaltır.

Kısa özet

Unutkanlık tek başına tanı değildir; ama son aylarda artan, günlük hayatı aksatan bir değişim varsa hekime başvurun. Düzen kurun, tartışmayın, güvenliği gözden geçirin, yardım istemekten çekinmeyin.

Yakınınız için profesyonel bakım düşünüyorsanız, sorularınızı telefonda konuşabiliriz. Alzheimer ve demans tanısı olan sakinlerimiz için yaptıklarımızı Alzheimer ve demans bakımı sayfasında anlattık.

Sorularınız için bize ulaşın.